Oleh:
Prof. Madya Datin Dr . Paizah Haji Ismail


Pendahuluan:

Dalam penggunaan biasa, perkataan 揌iwalah� bererti pemindahan. Berasaskan kepada pengertian ini dalam bahasa arab moden ia digunakan untuk memberi erti transaksi seperti Mony order, Bill of exchang dan sebagainya.


Sebagai satu istilah dalam Fiqh Muamalat, ia memberi erti pemindahan hak atau hutang daripada satu tanggungan kepada tanggungan yang lain. Kata al-Babarti, ia bermaksud pemindahan hutang daripada tanggungan ( ذمّة ) penanggung asal ( الأصيل ) kepada tanggungan pihak ketiga ) المحال عليه ) . Kata Ibn al-Humam, ia adalah pemindahan tuntutan daripada tanggungan penghutang kepada tanggungan penangung (الملتزم) Sementara Ibn Qudamah pula menyebut, pemindahan hak daripada satu tanggungan kepada satu tanggungan (yang lain)

Untuk lebih memperjelaskan lagi sifatnya, para fuqaha membezakan akad hiwalah dengan akad jaminan ( الكفالة ) dan akad jual beli البيع ). Kata Ibn al-Humam, dalam akad kafalah ( الكفالة ) pihak ketiga ikut sama menanggung dan bukan mengambil alih tanggungan seperti dalam akad hiwalah. Kata Ibn Qudamah, hiwalah bukan jual beli , sepertimana disangka oleh sesetengah orang dengan alasan pihak pertama ( المحيل ) membeli tanggungan atas dirinya dengan imbalan haknya pada pihak ketiga ( المحال عليه ). Kerana apa yang berlaku dalam akad hiwalah ini bukannya jual beli hutang tetapi pemindahan hutang, sepertimana yang jelas dapat difahami daripada istilahnya sendiri


Asas Hukum

Mengikut para fuqaha, akad seperti ini harus hukumnya berasaskan hadis Rasulullah s.a.w. dan Ijma� para fuqaha. Hadis berkenaan ialah sabda Rasulullah s.a.w. �

" مطل الغني ظلم وأذا أتبع أحدكم علي مليء فليتّبع " � رواه الجماعة
yang bermaksud
揚erbuatan melengah-lengahkan (pembayaran hutang) oleh seseorang yang mampu adalah suatu kezaliman. Dan sesiapa daripada kamu yang dipindahkan (tuntutan hutangnya kepada pihak yang mampu membayarnya hendaklan dia menerima pemindahan itu�- Hadis riwayat al-Jama`ah

Mengikut al-Syaukani, hadis di atas menunjukkan bahawa pihak kedua, iaitu yang kemudiannya disebut sebagai ) المحال) wajib menerima tawaran hiwalah oleh pihak pertama (المحيل ). Bagaimana pun, kata beliau majoriti para ulama tidak berpendapat begitu. Sebaliknya mereka hanya mengatakan sunat bagi pihak kedua menerima tawaran itu . Itu pun kalau sekiranya pihak ketiga itu dilihat mampu melaksanakannya.

Selain berasaskan kepada hadis di atas, dan hadis-hadis lain yang serupa, hukum harus melakukan akad hiwalah ini juga berasaskan kepada Ijma`. Kata Ibn Qudamah, semua para ulama bersetuju (Ijma`) secara umum bahawa hiwalah itu hukumnya harus. Mengikut Ibn al-Humam, asas kepada Ijma` tersebut ialah Maslahah, iaitu kebaikan.


Pemindahan

Persoalan yang pertama sekali timbul berkait dengan hiwalah ini ialah tentang 損erpindahan � itu sendiri. Apakah yang berpindah daripada pihak pertama ( المحيل ) kepada pihak ketiga ( المحال عليه ) itu ialah hutang itu sendiri atau hak menuntut pihak kedua ( (المحال terhadapnya. Kata al-Kasani, para ulama berbeza pendapat tentang persoalan ini. Saatu golongan, kata beliau berpendapat bahawa yang berpindah daripada pihak pertama ( المدين ) kepada pihak ketiga( الملتزم ) itu ialah hutang itu sendiriSementara golongan kedua pula berpendapat sebaliknya, iaitu yang berpindah itu ialah hak tuntutan pihak kedua ( المحال ) keatas hutang itu sahaja, dan bukan hutang itu sendiri.

Implikasi dariapad perbezaan pendapqat ini jelas sekali. Kerana berasaskan kepada pendapat pertama di atas hutang pihak pertama ( المحيل ) akan terhapus dengan sendirinya apabila akad hiwalah itu selamat dilakukan kerana ia telah berpindah kepada pihak ketiga( المحال عليه ). Sementara berasaskan kepada pandangan kedua pula hutang berkenaan masih terus ditanggung oleh pihak pertama ) المحيل ) sehinggalah ia benar-benar dibayar oleh pihak ketiga (المحال عليه/ الملتزم ) kepada pihak kedua ( المحال) )

Antara para fuqaha yang berpendapat mengikut pandangan pertama di atas ialah al-Syirazi dalam al-Muhadzab . Kata beliau, apabila hutang itu telah dihiwalahkan maka tanggungannya terus berpindah kepada pihak ketiga ( المحال عليه ) dan tanggungan pihak pertama ( المحيل ) dengan itu menjadi lupus sama sekali . Pendapat yang sama juga terdapat dalam Mukhtasar al-Kharqi

Antara para fuqaha yang berpendapat mengikut pandangan kedua ialah Zufar. Dalam Bada`i� al-Sana`i� al-Kasani menyebut beliau sebagai berkata bahawa sebabnya ialah bahawa hiwalah itu tidak lebih daripada jaminan sahaja, iaitu sama seperti akad jaminan diri ( الكفالة ). Ia tidak boleh melepaskan pihak pertama daripa tanggungan hutang berkenaan, tetapi sebaliknya sekadar memberi jaminan tuntutan pihak ketiga sahaja.

Melihat kepada perbincangan yang dibuat oleh para fuqaha ternyata bahawa pandangan pertama diatas lebih diterima dikalangan majoriti besar para ulama. Tetapi bagi tujuan aplikasi pada hari ini penilaian boleh dibuat semula berpandukan kepada mana yang lebih mantap berasaskan realiti pengurusan kewangan Islam pada masa kini. Kerana apa pun juga pendapat para fuqaha terdahulu semuanya berasaskan kepada maslahah atau kepentingan semasa dan bukannya berasaskan kepada mana-mana nas Syarak.

Hiwalah Hak

Apa yang dihuraikan di atas ialah pemindahan hutang daripada tanggungan penghutang ( ) kepada penanggung baru ( المدين ),iaitu dalam kes di mana penghutang meminta supaya pemiutang ( الدائن ) menuntut haknya daripada pihak ketiga.

Bagaimanapun hukum yang sama juga berlaku dalam kes yang sebaliknya, iaitu apabila pemiutang mengarahkan penghutang supaya membayar hutangnya (hak) kepada pihak ketiga dan tidak kepada dirinya sendiri. Transaksi seperti ini diistilahkan oleh para fuqaha sebagai hiwalah hak. Maka berasaskan kepada kedudukan ini hiwalah itu boleh dibahagikan kepada dua: Pertamanya hiwalah hutang حوالة الدين) ) dan keduanya hiwalah hak ( حوالة الحق )

Wahbah al-Zuhaili dalam buku beliau al-Fiqh al-Islami Wa Adillatuh membangkitkan soal hiwalah hak dengan tujuan untuk menolak kekeliruan disesetengah kalangan bahawa hiwalah seperti itu diharuskan oleh para ulama selain daripada mazhab hanafi sahaja. Tetapi kata beliau, mazhab Hanafi juga mempunyai pendirian yang sama, iaitu mengharuskan hiwalah seperti itu.

Menghurai tentang hiwalah hak ini al-Zuhaili menyebut bahawa ianya pemindahan hak daripada pemiutang kepada pemiutang yang lain. Dengan kerana itu penghutang perlu membayar hutang berkenaan kepada pemiutang yang baru itu . Dalam kes seperti ini pemiutang menjadi pihak pertama dan bukan pihak kedua sepertimana dalam kes hiwalah hutang

Sedangkan dalam mazhab lain soal hiwalah hak ini tidak dibangkitkan secara khusus kerana yang dimaksudkan dengan hiwalah itu ialah pemindahan tanggungan secara umum, baik yang dilakukan oleh pihak penanggung atau pihak yang berkepentingan Malah ak-Kharrkhi memulakan huraiannya tentang hiwalah ini dengan menyebut mengenai hiwalah hak, bukan hiwalah hutang

Persetujuan Pihak Ketiga

Para fuqaha mempunyai pandangan yang berbeza-beza tentang syarat persetujuan pihak- pihak yang terlibat dalam akad hiwalah ini. Dalam mazhab Hanafi, persetujuan semua pihak yang terlibat diperlukan Dalam mazhab Hanbali, hiwalah ini boleh berlaku berasaskan kehendak pihak pertama (المحيل )sahaja dengan syarat pihak kedua(المحال ) dan pihak ketiga ) المحال عليه ) diberitahu mengenainya . Sementara pendapat yang dominen (al-Masyhur) dalam mazhab Maliki dan pendapat yang lebih berautoriti (al-Asah) dalam mazhab Syafi扞 pula persetujuan antara pihak pertama ( المحيل ) dan pihak kedua ( المحال ) sahaja yang diperlukan, sementara persetujuan pihak ketiga tidak diambil kira

Dalam menghuraikan pandangan-pandangan berkenaan, setiap pihak mempunyai alasan masing-masing. Walau bagaimanapun, alasan-alasan tersebut semuanya bersifat aqli, samada berasaskan kepentingan semasa (al-Maslahah) atau realiti semasa (al-`Urf). Oleh itu, dalam mengaplikasikan keperluan ini sekarang para pakar perlu menentukan sendiri pihak manakan yang perlu diperolehi persetujuannya berasaskan kepada kepentingan atau realiti muamalat sekarang ini.

Sehubungan dengan ini , berasaskan kepentingan dan realiti semasa yang ada sekarang adalah wajar dikatakan bahawa persetujuan semu pihak perlu diperolehi persetujuannya berasaskan kepada kepentingan atau realiti muamalat sekarang ini.

Sehubungan dengan ini , berasaskan kepentingan dan reality semasa yang ada sekarang adalah wajar dikataka semua pihak patut diambil setujuannya termasuk pihak ketiga ( المحال عليه) . Kerana persetujuan awal semua pihak yang terlibat dalam akad ini lebih menjamin pelaksanaan yang licin.

Penutup

Dalam perbankan Islam, prinsip hiwalah ini sangat berguna untuk menjadi asas kepada banyak corak transaksi muamalat. Ia merangkumi hampir semua perkara urusan pindah memindah hak atau tanggungan yang melibatkan lebih dua pihak.

Oleh kerana asas Syariah kepada hukumnya hanyalah satu dua hadis sahaja maka ia banyak tertakluk kepada prinsip umum Syariah, terutama kewajaran, keadilan dan kestabilan urusan. Ini menjadikannya lebih flaksibal untuk diamalkan berbanding berbagai prinsip lain termasuk jual beli yang biasanya diutamakan untuk diamalkan oleh perbankan Islam di Negara kita sekarang.